Herkes İçin Kaliteli Eğitim

Eğitim hakkı yalnızca eğitime erişim hakkıyla sınırlı tutulamayacak temel bir insan hakkıdır. Çocukların uluslararası insan hakları belgeleriyle korunma altına alınmış tüm hakları, eğitim ortam ve süreçlerinde de geçerlidir. Eğitimde Haklar çalışmaları bu noktadan hareketle, çocukların kaliteli bir eğitim alması ile eğitim süreç ve ortamlarında saygı görmesinin de eğitime erişebilmesi kadar önemli olduğu savunuyor.   

“Çocuklar salt okul kapısından girdiler diye insan haklarını yitirmezler.”   

BM Çocuk Hakları Komitesi, Genel Yorum I

Eğitimde Haklar I 

Avrupa Birliği'nin mali desteği ile Haziran 2007’de 22 aylık bir proje olarak başlayan Eğitimde Haklar I süresince, ERG, eğitimde haklara ilişkin yasal çerçevenin iyileştirilmesi temel hedefi doğrultusunda, Türkiye’de var olan karar alıcıların ve hak sahiplerinin eğitimde haklar konusunda farkındalıklarının artmasına katkıda bulunmayı amaçladı. Eğitim ve insan hakları alanlarında çalışan sivil toplum kuruluşları arasında bilgi ve deneyim paylaşımı ile işbirliğinin güçlenmesini destekleyen çalışmalara, birçok akademisyen, hukukçu, eğitimci ve sivil toplum kuruluşu temsilcisi düzenli olarak bir araya gelerek birlikte yön verdi.

Mart 2009’da Eğitim Hakkı ve Eğitimde Haklar: Uluslararası İnsan Hakları Belgeleri Işığında Ulusal Mevzuatın Değerlendirilmesi adlı çalışma yayımlandı. Beş tematik rapordan oluşan derleme, eğitimde haklar alanında ulusal mevzuatın, uluslararası insan hakları mevzuatı ile ne ölçüde uyumlu olduğunu inceliyor ve eğitimde hakların Türkiye’de her çocuk için yaşama geçirilebilmesinin önündeki mevzuat kaynaklı engellerin ve eksikliklerin giderilmesine yönelik öneriler sunuyor. Aşağıda derlemeyi oluşturan raporların başlıklarını ve yazarlarını görebilirsiniz.

• Eğitime Erişim: Eğitimde Ayrımcılık Yasağı ve Fırsat Eşitliği, Dr. İdil Işıl Gül
• Okullarda Eğitimin Amacı, Yöntemi ve İçeriği, Doç. Dr. Mesude Atay
• Okullarda Çocuğun Beden, Duygu ve Ruh Sağlığının İhmal, İstismar ve Şiddetten Korunması, Ulaş Karan 
• Okullarda Sağlık Hakkı, Prof. Dr. Hilal Özcebe 
• Okul Yapıları, Mehmet Onur Yılmaz

Mevzuat çalışmasını temel alan ve eğitime hak-temelli yaklaşımda ortaklaşan on dört sivil toplum kuruluşu ve üniversiteler bünyesinde çalışan araştırma ve uygulama merkezi tarafından imzalanan Eğitimde Haklarımız Var! Bildirgesi ve Öneriler Dosyası 13–14 Ekim 2009 tarihlerinde düzenlenen basın yemeği ve basın toplantısıyla kamuoyu ile paylaşıldı.  Akademisyenler, hukukçular, öğretmenler ve eğitim ile insan hakları alanlarında çalışan sivil toplum kuruluşu temsilcilerinden oluşan Eğitimde Haklar Çalışma Grubu, Eğitimde Haklar çalışmalarını iletişim ve savunu etkinlikleri ile daha geniş kitlelerle paylaşmayı sürdürüyor.

“Çocuk ya da yetişkin tüm insanlar, devletin, sınırları içinde yaşayan farklı özellik ve konumlara sahip bireylere eşit mesafede durduğu, herkese topluma eşit katılım olanağı tanıdığı, farklılıklara saygı duymayı, bireylerin kendi düşüncelerini geliştirmesini ve ifade etmesini teşvik ettiği bir toplumda yaşasın istiyoruz. Bunun, devletin eğitimi temel bir insan hakkı olarak tanıyıp bu hakkın gereklerini yerine getirmesiyle mümkün olabileceğine inanıyoruz.”

Eğitimde Haklarımız Var! Bildirgesi ve Öneriler Dosyası

Bir hakkın mevzuat yoluyla güvence altına alınabilmesi için hak sahiplerine yeterli hak arama yolları da sunulması gerekir. Oysa Eğitimde Haklar çalışmalarının bulguları gösteriyor ki mevzuat, yaptırıma bağlanmayan düzenlemeler, caydırıcı olmayan yaptırımlar ve zahmetli, masraflı ya da karmaşık hak arama yolları içeriyor. Bu nedenle, hak sahiplerinin güçlendirilmesinin önemi daha da artıyor. Hak sahiplerinin haklarını bilmelerine, ihlalleri tanımalarına ve hak arama yöntem ve süreçlerinden haberdar olmalarına katkıda bulunmak amacıyla veliler için hazırlanan İlköğretimde Haklarımız Var! İlköğretimde Haklar ve Hak Arama Yolları Kılavuzu Temmuz 2009'da tarihinde yayımlandı. Başta barolar ve eğitim sendikaları yoluyla olmak üzere, kılavuzun yaygınlaştırılması sürüyor. İlköğretim ikinci kademe öğrencilerine yönelik hazırlanan Eğitimde Haklarım Var! kitapçığı ise, Kasım 2009’da çocuklarla yapılan etki değerlendirme çalışmasının ardından revize edilerek Mart 2009’da yayımlandı.

Çalışmalar kapsamında ayrıca iki web sitesi hazırlandı. Çocuklara yönelik hazırlanan www.egitimdehaklarimizvar.org sitesi interaktif bir sanal okul ortamında çocuklara eğitim ortam ve süreçlerindeki haklarını ve hak arama yollarını öğretmeyi hedefliyor. Yetişkinlere hitap edecek www.egitimdehaklar.org sitesinde ise temel bir insan hakkı olan eğitim hakkının temel bileşenlerine dair bilgi, konu ile ilgili ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlara erişim, Eğitimde Haklar! çalışmalarının yasal dayanağını oluşturan uluslararası insan hakları belgelerine kapsayan bir çevrimiçi kütüphane ve konu terminolojisinin daha iyi anlaşılması için hazırlanmış bir sözlük bulunuyor.

Eğitimde Haklar II 

ERG, Eğitimde Haklar I projesinde edindiği birikim ışığında, insan haklarının eğitim süreç ve ortamlarında tam olarak hayata geçmesi amacıyla Şubat 2009-Temmuz 2010 dönemi için yeni hedefler ve çalışma alanları belirledi.

Eğitimde Haklar II projesinin temel hedeflerini, eğitimde haklar kapsamındaki tartışmalı konulara ilişkin yapıcı diyalog zeminin geliştirilmesi, eğitimde insan haklarına ilişkin yasal mevzuatın iyileştirilmesi için sivil toplum işbirliği ve savunuculuk yoluyla siyasal ve bürokratik iradenin güçlendirilmesi ve yerel örgütlenmeler tarafından kullanılabilecek eğitim hakkını izleme araçlarının geliştirilmesi oluşturuyor.

ERG, tartışmalı konularda yapıcı diyalog zemini geliştirilmesi konusunda din ve eğitim ile eğitimde dil politikaları konularına odaklanıyor. Şu ana dek atılan somut adımlar arasında 16–17 Ekim 2009 tarihlerinde gerçekleştirilen ve teknik konulara ağırlık veren “Dil ve Eğitim Çalıştayı” başta geliyor. Yurt dışından uzmanlar ile Türkiye’den ilgili akademisyenler ve sivil toplum temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirilen çalıştayda sunulan, Müge Ayan Ceyhan ve Dilara Koçbaş imzalı “Çiftdillilik ve Eğitim” raporuna linke tıklayarak erişilebilir. 

Eğitimde Haklar Çalışma Grubu’nun bu dönemde yaptığı ortak çalışmalardan biri, Milli Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) AB desteği ile yürüteceği 36 aylık Demokratik Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi Projesi için hazırlamış olduğu ortak bilgi notuydu. 11 kuruluşun imzalayarak Ocak 2010’da MEB yetkililerine sunduğu bilgi notunda, projenin amaçları, yöntemleri ve içeriği açısından olmazsa olmaz ilke ve unsurlar anımsatılıyor ve ayrıca, Eğitimde Haklar Çalışma Grubu’nda yer alan kişi ve kurumların sunabileceği katkılar dile getiriliyor. 

Eğitim Hakkı Göstergeleri çalışmasının genel amaçları arasında, eğitim alanında, yerel gereksinim ve talepleri daha çok dikkate alan ulusal politikalar oluşmasına aracı olmak; çocukların eğitim süreç ve ortamlarındaki insan haklarının yaşama geçmesine katkıda bulunmayı amaçlayan ve görev tanımında izlemeye yer veren yerel örgütlenmelere, a) illerinde eğitimde hakların ne ölçüde gerçekleştiğini saptamaları, b) değişimi izlemeleri, c) eriştikleri sonuçları hak sahiplerinin yaşamlarında olumlu yönde değişiklik yaratmak, için kullanabilecekleri gösterge-temelli bir izleme çerçevesi ve araç sunmak yer alıyor. Çalışmanın devamında setin pilot uygulamalar yoluyla geliştirilmesi ve yerel örgütlenmeler ile paylaşılacak bir kılavuz yoluyla yaygınlaştırılması planlanıyor.

11 alt setten oluşan ve ilk taslağı Şubat 2010’da Adem Arkadaş, Feray Salman ve ERG tarafından tamamlanan set oluşturulurken, Mardin Sivil İzleme Grubu ile Mayıs ve Ekim 2009’da, Diyarbakır Sivil İzleme Grubu ile Haziran ve Ekim 2009 ile Ocak 2010’da düzenlenen buluşmalarda dile getirilen görüşler de önemli bir rol oynadı.

Eğitimde Haklar ve Sabancı Üniversitesi Toplumsal Duyarlılık Projeleri

Eğitimde Haklarımız Var! 2009–2010 Akademik Yılı itibariyle Sabancı Üniversitesi Toplumsal Duyarlılık Projeleri kapsamına alındı ve 2010-2011 Akademik Yılı'nda da devam ediyor. Katılımcı öğrenciler, insan ve çocuk hakları, eğitim hakkı ve eğitimde haklar, hak arama yolları konularının yanı sıra çevre okullardaki çocuklarla birlikte çalışmak için bilgi ve beceri düzeylerini geliştirecek eğitimler almayı sürdürüyorlar. İleri aşamalarda, katılımcılar üniversite çevresinde seçilen okulların öğrencilerine dönük, çocukların eğitim ortam ve süreçlerindeki hakları, hak ihlalleri ve hak arama yolları konularında farkındalık düzeylerini geliştirecek uygulamalar gerçekleştirecekler.